Xuyên khung

Xuyên khung là vị thuốc tốt cho sức khỏe, kết hợp cùng các thảo dược khác có thể điều trị các bệnh như đau đầu, đau nhức xương khớp, kinh nguyệt không đều, tim mạch… Để hiểu rõ hơn về đặc điểm, công dụng và các bài thuốc từ xuyên khung, hãy cùng chúng tôi tìm hiểu qua bài viết dưới đây.

Đặc điểm dược liệu

Đôi nét về xuyên khung

Tên gọi: Xuyên khung

Tên gọi khác: Dược cần, khung cùng, mã hàm cung, phủ khung, tây khung, hương thảo, xà ty thảo, giải mạc gia.

Tên khoa học: Ligusticum striatum

Họ: Hoa tán (Apiaceae).

Mô tả dược liệu

Mô tả, giới thiệu về cây xuyên khung

Xuyên khung là cây thân thảo, sống lâu năm, có chiều cao trung bình từ 30 – 120cm. Cây thân đơn, ít khi đâm cành, toàn thân không có lông. Phần gốc có lớp màng dạng sợi bao bọc, bảo vệ bên ngoài. Thân cây mọc thẳng, bên trong ruột có lỗ rỗng. Bên ngoài thân có nhiều đường gân chạy theo chiều dọc.

Lá cây xuyên khung có màu xanh, mọc so le, dạng kép lông chim được tạo thành bởi 3 – 5 cặp lá chét. Cuống lá dài từ 9 – 17cm, đầu dưới ôm vào thân. Dùng tay vò nhẹ lá có mùi thơm dễ chịu. Hoa xuyên khung thường ra vào tháng 7 – 9 hằng năm, mọc thành tán ở ngay đầu cành. Kích thước hoa dao động từ 6 – 7cm. Cánh hoa hình trứng ngược, màu trắng. Cuống tán dài khoảng 1cm. Quả song bế, thuôn dài, hình trứng.

Đặc điểm phân bố

Xuyên khung thường mọc ở các sườn đồi râm mát, trong các khu rừng có độ cao khoảng 1500 – 3700m so với mực nước biển. Đây là cây bản địa Trung Quốc, chủ yếu được trồng ở Tây Bắc, Vân Nam. Xuyên khung di thực và được trồng nhiều tại Việt Nam, Ấn Độ hay Nepal.

Ở nước ta, thảo dược được tìm thấy ở một số tỉnh như Hà Giang, Lào Cai, Hưng Yên hay Tam Đảo dạng mọc hoang hoặc được trồng đều có.

Thu hái, chế biến và bảo quản

Thu hái chế biến củ xuyên khung

Củ xuyên không là bộ phận chủ yếu được dùng làm dược liệu. Củ có kích cỡ khoảng một nắm tay, có vỏ ngoài màu đen vàng, nổi cục xù xì giống như nổi u bướu, hình khối bất định. Bên trong ruột màu vàng trắng, có vằn tròn, sờ tay thấy chắc, nặng. Ngửi thấy mùi thơm, vị đắng cay, hơi tê nhẹ ở đầu lưỡi.

Củ thường được thu hoạch vào mùa thu hoặc mùa đông, từ tháng 10 – 12. Củ sau khi thu hoạch được cắt bỏ phần cổ sát thân cùng các rễ con. Rửa qua nhiều lần nước cho sạch đất cát, sau đó phơi hoặc sấy khô dùng dần.

Bào chế dược liệu

Có nhiều các bào chế dược liệu như:

Bào chế cây xuyên khung
  • Lấy củ xuyên khung ngâm trong nước 60 phút. Sau đó tiếp tục ủ kín thêm 12 giờ cho mềm ra.
  • Thái thành những lát mỏng khoảng 1mm, đem phơi vài nắng cho khô. Thái củ xuyên khung thành những lát mỏng, đem ngâm với rượu theo tỷ lệ 640g: 8 lít rượu. Sao trên lửa nhỏ cho đến khi nguyên liệu hơi chuyển qua màu đen. Để nguội dùng dần.
  • Ngâm củ xuyên khung trong nước rồi vớt ra, ủ mềm, thái phiến mỏng phơi khô. Để sống hoặc ngâm rượu.
  • Rửa củ xuyên khung cho sạch, sau đó ủ 2 -3 ngày cho mềm, thái lát mỏng 1 – 2 mm, làm khô bằng cách phơi nắng hoặc sấy lửa nhỏ ở nhiệt độ 40 – 50 độ. Khi dùng sao qua cho thơm hoặc tẩm rượu để một đêm rồi sao sơ.

Thành phần hóa học

Theo nghiên cứu, trong xuyên khung có chứa nhiều hoạt chất hóa học như: Ancaloid, Protocatechuic acid, Saponin, Chuanxiongzine, 1-Hydroxy-1-3-Methoxy-4-hydroxyphenyl ethane, Perlolyrine, Indole, Phytochemistry, Hydroxybenzoic acid, Tetramethylpyrazine, 1-5-Hydroxymethyl-2-Furyl-9H-pyrido, Wallichilide, Tetramethylpyrazine, 3-Butylidene-7-Hydroxyphthalide, 3-Butylidenephthalide…

Vị thuốc xuyên khung

Vị thuốc từ xuyên khung

Tính vị của xuyên khung

  • Vị đắng, cay, hơi ngọt, tính ấm
  • Quy kinh: Quy vào kinh Can, Đởm, Tỳ, Tam Tiêu

Tác dụng dược lý theo y học hiện đại 

  • Xuyên khung có tác dụng ức chế một số vi khuẩn gây bệnh như: thương hàn, vi khuẩn tả, Shigella sonnei.
  • Tác dụng an thần, gây ngủ khi thử nghiệm trên chuột.
  • Tăng co bóp hoặc giảm nhịp tim ở ếch, cóc, kích thích lưu thông tuần hoàn máu não, làm hạ huyết áp kéo dài do tác dụng của chất Alkaloid.
  • Khả năng chống đông máu, làm ngưng kết tập tiểu cầu, ức chế co bóp tử cung.

Tác dụng dược lý theo y học cổ truyền

Tác dụng bổ huyết, nhuận táo, khai uất, khu phong, chỉ thống, nhuận can, khứ phong.

Chủ trị: Đau đầu, đau khớp, rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, căng tức ngực sườn, sản hậu, liệt nửa người do tai biến…

Cách dùng, liều dùng

Xuyên khung có thể dùng độc vị hoặc kết hợp các thảo dược khác sắc uống, làm hoàn. Liều dùng thông thường từ 4 – 8g/ngày. Sau khi sơ chế sạch sẽ, đem sắc lên với khoảng 500ml đến khi cạn còn 250ml, mỗi ngày chia đều làm 3 lần sử dụng trong ngày. 

Một số bài thuốc từ xuyên khung

Chữa hậu sản, huyết khối tĩnh mạch 

Chuẩn bị 20g xuyên khung, 40g tần quy, 8g giả tô (kinh giới). Giả tô đem sao đen. Đem tất cả sắc uống mỗi ngày một thang với khoảng 500ml nước sau đó để cạn còn 300ml thì dừng. Sau đó chia đều làm 3 lần một ngày, sử dụng trong ngày. 

Chữa nhức đầu, phong nhiệt 

Dùng 8g trà diệp kết hợp với 4g xuyên khung. Cho vào ấm khoảng 500ml nước sắc lấy còn 200ml nước chia 3 lần uống và sử dụng trong ngày.  

Chữa chảy máu tử cung 

Chuẩn bị 25g xuyên khung, 30ml rượu trắng, 250ml nước lọc. Đem xuyên khung ngâm với nước và rượu trong 60 phút. Tiềm hỗn hợp trên lửa nhỏ. Chắt nước chia làm 2 lần uống. Sau vài ngày khi đã cầm được máu thì giảm liều xuống và tiếp tục duy trì dùng trong 8 – 12 ngày để trị khỏi bệnh. 

Chữa đau nửa đầu 

Bài thuốc 1: Lấy xuyên khung nghiền thành bột mịn, cất vào lọ đậy nắp kín lại dùng dần. Mỗi lần lấy 6g bột hòa với nước sôi và một ít rượu uống. Mỗi ngày dùng 2 – 3 lần.

Bài thuốc 2: Xuyên khung tán bột. Khi dùng lấy 4 – 6g pha với nước chè, uống ngày 2 lần 

Điều trị đau nhức toàn thân 

Chuẩn bị một thang thuốc gồm xuyên khung, bạc hà mỗi vị 6g; tế tân, cam thảo mỗi vị 4g; phòng phong, kinh giới, bạch chỉ mỗi vị 12g. Nấu nước uống nhiều lần trong ngày thay cho trà.

Khắc phục chứng hôi miệng 

Lấy 1 nắm xuyên khung nấu nước. Chờ cho nước nguội lấy ngậm và súc miệng mỗi ngày vài lần. Duy trì đều đặn từ 1 đến 2 tháng đến khi tình trạng này giảm dần. 

Hạ huyết áp, chữa bệnh ở động mạch vành, bệnh tắc mạch máu não 

Dùng 10g xuyên khung sắc với 500ml nước trong khoảng 30 phút. Gạn thuốc chia 3 lần sử dụng uống trong ngày. Duy trì đều đặn thường xuyên mỗi ngày để giữ huyết áp ổn định và cải thiện sức khỏe hơn. 

Chữa đau đầu do ảnh hưởng của bệnh cao huyết áp, xơ vữa động mạch 

Dùng 12g xuyên khung, 12g củ chóc, 20g bạch biển đậu (sao) sắc lấy nước, bỏ bã. Tiếp tục cho 60g thịt nạc lợn vào hầm chín. Nêm nếm gia vị, dọn ra ăn hết 1 lần. 

Loại bỏ sạch sản dịch đối với phụ nữ sau sinh 

Chuẩn bị: 12g xuyên khung, 32g vân quy, 2g cầm kê thiệt thảo, 14 nhân hạt đào, 2g hoắc hương. Nấu tất cả với 1 lít nước, chia làm 3 lần uống và sử dụng trong ngày. 

Trị đau đầu, đau nhức mình mẩy do đau nhức xương khớp

Bài thuốc 1: Dùng xuyên khung và bạch hà mỗi vị 6g; bạch chỉ, kinh giới và phòng phong mỗi vị 12g, cam thảo 4g, khương hoạt 8g; kim bồn thảo 3g tán thành bột. Khi dùng lấy 4g pha chung với nước chè uống. 

Bài thuốc 2: Chuẩn bị xuyên khung và cương tằm mỗi vị 6g, nữ tiết và thạch cao sống mỗi loại 12g. Tán thuốc thành bột pha nước ấm uống hoặc sắc uống giúp giảm đau đầu do phong nhiệt.

Chữa đau bụng trong những ngày hành kinh 

Dùng 8g xuyên khung, vân quy và bạch thược mỗi vị 10g, thoát hạch nhân và hồng hoa mỗi vị 6g. Sắc uống mỗi ngày 1 thang trong kỳ hành kinh để giảm cơn đau. 

Làm giảm các triệu chứng bệnh loãng xương 

Dùng 100g xuyên khung nghiền thành bột, sao nóng lên. Bọc thuốc vào một miếng vải đắp vào chỗ bị đau mỗi ngày từ 3 – 4 lần. Duy trì đắp hàng ngày đến khi tình trạng cải thiện thì dừng. 

Điều trị u, mụn nhọt  

Xuyên khung nghiền thành bột mịn trộn với cam phấn và một ít dầu mè. Thoa hỗn hợp vào khu vực bị mụn nhọt giúp giảm sưng đau.

Điều trị rối loạn kinh nguyệt, sót nhau thai

Lấy 10g xuyên khung, 15g dã thiên ma, 10g đương quy, 10g dư dung, 8g sung úy tử. Nấu với 500ml nước sử dụng uống 3 lần một ngày. 

Trị chứng chóng mặt, hoa mắt 

Dùng xuyên khung và hòe tử mỗi vị 31g. Đem cả 2 nghiền nhỏ trộn lên với nhau. Mỗi lần lấy 9g pha uống chung với nước trà. Sử dụng từ 1 đến 2 lần một ngày tùy vào tình trạng người bệnh. 

Một số lưu ý khi sử dụng xuyên khung

Không nên dùng thảo dược cho các đối tượng:

  • Người có tiền sử dị ứng với xuyên khung hoặc các thành phần trong dược liệu.
  • Người có âm hư hỏa vượng.
  • Người bị đàm do hen suyễn, khí thăng.
  • Khô miệng, khô họng, ra mồ hôi trộm vào ban đêm, phiền táo.
  • Đầy bụng, chán ăn, tỳ hư, thể khí uất hóa hỏa.
  • Người ra máu nhiều trong kỳ kinh nguyệt.
  • Người đang có các vấn đề về nội tạng, xuất huyết.
  • Phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ

Xuyên khung hợp bạch chỉ nên đường dùng làm thuốc dẫn cho nhau.

Kiêng kỵ sử dụng phối hợp xuyên khung với Hoàng kỳ, hoạt thạch, sơn thù, hoàng liên, tiêu thạch, lang độc

Trên đây là một số thông tin về công dụng của cây xuyên khung. Hy vọng bài viết này sẽ mang lại nhiều kiến thức hữu ích cho mọi người. 

Xem thêm:

Bạc hà

This entry was posted in . Bookmark the permalink.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *