Tri mẫu

Tri mẫu là thảo dược có tác dụng thanh nhiệt, bổ tỳ,  tư thận, bổ thủy và nhuận phế. Đông y ứng dụng tri mẫu vào nhiều bài thuốc điều trị viêm phổi, ho, sốt, viêm họng, hắc lào, đái tháo đường… Cùng Vườn Dược Liệu tìm hiểu kỹ hơn về loại thảo dược này qua bài viết dưới đây.

Đặc điểm thực vật

Hình ảnh cây tri mẫu

Đôi nét về tri mẫu

Tên gọi: Tri mẫu

Tên khoa học: Anemarrhena asphodeloides

Tên dược: Rhizoma anemarrhenae

Họ: Hành tỏi – còn gọi là họ Loa kèn (danh pháp khoa học: Liliaceae)

Mô tả thực vật

Phia thân và hoa cây tri mẫu

Tri mẫu là cây thân cỏ, sống lâu năm, chiều cao trung bình từ 60 – 90cm. Lá của cây mọc vòng, hẹp, có đầu nhọn, chiều dài lá từ 20 – 30cm. Các lá mọc ở phía dưới ôm vào nhau.

Tri mẫu thường ra hoa vào mùa hè. Một cụm hoa có nhiều bông hoa nhỏ màu trắng hay màu tím nhạt. quả của tri mẫu là quả nang, hình trứng, phần đầu nhọn, có cánh. Bên trong quả chứa 1 – 2 hạt màu đen hình tam giác. Rễ của cây là rễ cọc, có hình trụ hoặc hình khúc dẹt, phân nhánh, dài khoảng 3 – 15cm, đường kính từ 0,8 – 1,5cm. Rễ cứng và dễ bẻ gãy, khi bẻ có mùi thơm nhẹ.

Phân bố tri mẫu

Tri mẫu chưa được trồng ở nước ta. Nguồn nguyên liệu chủ yếu để làm dược là từ Trung Quốc.

Thu hái, sơ chế tri mẫu

Phần rễ của cây được sử dụng làm dược liệu

Dược liệu tri mẫu dùng làm thuốc chủ yếu là rễ của cây. Người ta thu hái vào khoảng tháng 3 – 4 hằng năm. Sau khi đào rễ tiến hành loại bỏ rễ con, đem về rửa sạch và phơi khô, sấy khô. Tri mẫu được bảo quản trong túi kín, để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc và mối mọt.

Thành phần hóa học của tri mẫu

Tri mẫu có chứa chủ yếu là saponin và các thành phần khác như: vitamin PP, chất dính, chất nhầy… cùng nhiều thành phần chưa được xác định cụ thể.

Vị thuốc tri mẫu

Tính vị và quy kinh

  • Tính hàn, vị đắng, không độc
  • Quy vào 3 kinh là Vị, Thận, Tỳ.

Tác dụng dược lý theo y học hiện đại

  • Có tác dụng giảm thân nhiệt đối với cá chứng hư hay thực nhiệt.
  • An thần, giảm tính hưng phấn của hệ thống thần kinh. Kết hợp hoàng bá giúp giảm tính kích thích tình dục. Kết hợp bạch thược làm tăng hưng phấn thần kinh cơ. Kết hợp quế chi làm giảm đau trong trường hợp thấp khớp.
  • Kháng khuẩn, ức chế hoạt động của trực khuẩn thương hàn, tụ cầu hay trực khuẩn đường ruột.

Tác dụng dược lý theo y học cổ truyền

  • Tư thận, bổ tỳ, ích khí, tán hỏa nên được dùng chủ trị bệnh tiểu đường.
  • Tác dụng thanh nhiệt, nhuận phế, tư thận bổ thủy.
  • Chủ trị sốt cao, đổ nhiều mồ hôi, sốt khát nước.
  • Có tác dụng chữa ho, viêm phổi, viêm tai giữa mãn tính.
  • Chữa phụ nữ động thai.

Một số bài thuốc từ tri mẫu

Tri mẫu có mặt trong nhiều bài thuốc quý Đông Y

Bài thuốc thanh nhiệt giáng hỏa

Bài thuốc 1: Cần chuẩn bị 12g tri mẫu, 24g thạch cao sống, 8g cam thảo, 8g ngạnh mễ. Sắc uống mỗi ngày 1 thang đặc trị bệnh nhiệt cấp tính với các triệu chứng như sốt cao, miệng khát, đổ nhiều mồ hôi.

Bài thuốc 2: Chuẩn bị 32g tri mẫu, 62g thạch cao, 6g thuyền thoái, 6g liên kiều. Sắc uống mỗi ngày 1 thang với 1 lít nước trong 15 phút ở trên lửa nhỏ.

Bài thuốc nhuận phổi, dịu ho

Bài thuốc 1: Cần có 12g tri mẫu, 12g bối mẫu. Sắc mỗi ngày 1 thang thuốc để uống. Sử dụng trong một số trường hợp như viêm phế quản mãn tính, viêm phổi, ho vì âm hư phổi nhiệt.

Bài thuốc 2: Chuẩn bị 16g tri mẫu, 8g bối mẫu, 12g hoàng kỳ, 8g sài hồ, 12g tử uyển, 12g hạnh nhân, 12g mã đậu linh, 12g pháp bán hạ, 12g tang bạch bì, 12g khoảng đông hoa và 2g bạch phàn. Sắc uống 1 thang/ngày chủ trị ho do nhiệt phổi, có đờm vàng, tinh thần mệt mỏi.

Bài thuốc chữa phì đại tiền liệt tuyến

Chuẩn bị: 20g tri mẫu, 20g ngưu tất, 20g hoàng bá, 10g đại hoàng, 30g đơn sâm, 40g ích mẫu. Các dược liệu đem rửa sạch rồi cho vào ấm sắc chung với 1 lít nước trên lửa nhỏ. Đến khi nước thuốc rút xuống chỉ còn phân nửa thì tắt bếp. Uống khi thuốc còn ấm mỗi ngày chỉ 1 thang.

Bài thuốc hỗ trợ điều trị ung thư dạ dày, thực quản

Chuẩn bị: 15g tri mẫu, 20g đương quy, 20g đẳng sâm, 15g thiên môn, 15g đại giả thạch, 10g thị sương, 8g bán hạ. Tất cả nguyên liệu đã chuẩn bị cho vào ấm sắc chung với 800ml nước đến khi còn phân nửa. Mỗi ngày chỉ dùng 1 thang thuốc duy nhất.

Bài thuốc trị gầy ốm hư lao ở phụ nữ

Chuẩn bị: 30g tri mẫu, 30g hoàng cầm, 30g mạch môn, 40g sài hồ, 20g chích thảo, 40g sinh địa, 30g thăng ma, 30g xích thược, 30g xạ can. Các dược liệu trên đem tán thành bột mịn. Mỗi lần chỉ dùng 16g, kết hợp với 0,2g sinh khương và 27 lá đạm trúc diệp rồi sắc uống.

Bài thuốc trị ôn nhiệt, phiền táo ở thai phụ

Chuẩn bị: Tri mẫu và nhục táo với hàm lượng bằng nhau. Dược liệu đem tán bột rồi làm hoàn. Mỗi ngày uống khoảng từ 12 – 16g với nước cháo.

Bài thuốc chữa ôn bệnh, miệng khô khát, sốt cao nhức đầu

Chuẩn bị: 20g tri mẫu, 40g thạch cao, 40 – 60g gạo tẻ, 8g cam thảo. Các nguyên liệu cho vào ấm để sắc cùng với 1 lít nước. Đến khi lượng nước rút còn phân nửa thì tắt bếp. Nên uống khi nước thuốc còn đủ độ ấm.

Bài thuốc chữa dương vật cương luôn

Chuẩn bị: 4g tri mẫu, 4g hoàng bá, 4g mộc thông, 4g xa tiền, 4g cam thảo. Cho hết dược liệu vào trong ấm rồi cho 800ml nước vào sắc chung. Khi lượng nước rút còn khoảng 400ml thì tắt bếp và uống 1 thang/ngày.

Bài thuốc chữa sốt về chiều, đổ nhiều mồ hôi

Chuẩn bị: 16g tri mẫu, 12g mạch môn và 14g hoàng bá. Sắc chung các dược liệu với 600ml nước trên lửa nhỏ trong 10 phút. Uống mỗi ngày 1 thang khi thuốc còn ấm.

Bài thuốc sinh tân chỉ khát

Chuẩn bị: 16g tri mẫu, 16g thiên hoa phấn, 12g cát căn, 16g sơn dược, 12g hoàng kỳ, 8g ngũ vị tử, 12g kê nội kim. Sắc thuốc để uống mỗi ngày 1 thang. Dùng đặc trị các triệu chứng bệnh đái tháo đường.

Những lưu ý khi sử dụng tri mẫu

Tri mẫu không nên dùng cho người bị tiêu chảy

Không dùng tri mẫu cho người tỳ hư hay tiêu chảy.

Tri mẫu là dược liệu quý, có nhiều tác dụng đối với sức khỏe. Những thông tin về dược liệu tri mẫu được Vườn Dược Liệu tham khảo chỉ có tác dụng tham khảo. Nếu có nhu cầu sử dụng, người bệnh nên tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng.

Xem thêm:

Bạc hà

This entry was posted in . Bookmark the permalink.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *