Ngũ vị tử

Ngũ vị tử là tên gọi của một vị thuốc đông y, chứa đựng cả năm vị bao gồm: ngọt, mặn, đắng, chua, cay. Thảo dược có công dụng đa dạng, tác dụng an thần, giải tỏa căng thẳng. Đồng thời còn là vị thuốc giúp chữa đau bụng, giảm tình trạng ra mồ hôi, chữa thận dương hư và các bệnh lý gan. Cùng Vườn Dược Liệu tìm hiểu về ngũ vị tử qua bài viết dưới đây.

Đặc điểm thực vật

Hình ảnh cây Ngũ vị tử

Đôi nét về ngũ vị tử

Tên gọi: Ngũ vị tử

Tên gọi khác: ngũ mai tử, Huyền cập, Sơn hoa tiêu.

Tên khoa học: Schisandra chinensis (Turcz.) Baill.

Họ: Ngũ vị (Schisandraceae).

Phân loại ngũ vị tử

Hiện nay có 3 nhóm chính:

  • Nam ngũ vị tử: (Kadsura japonica)
  • Bắc ngũ vị (Schisandra chinensis)
  • Mộc lan (Magnoliaceae)

Ngũ vị tử là quả của cây ngũ vị đã chín, được phơi khô hoặc sấy khô làm dược liệu.

Mô tả thực vật

Quả của cây ngũ vị tử tròn có màu đỏ tươi

Ngũ vị là thảo dược có dạng thân leo, chiều cao trung bình từ 3 – 5m. Lá cây có hình tròn, hơi dài, độ dài khoảng 10 – 12cm, từ gốc lá nhỏ thuôn rồi mở rộng ra. Hoa của cây có màu vàng, từ 9 – 12 cánh trên một bông. Quả có hình tròn, to, đường kính khoảng 3cm, có màu đỏ. Trong quả chứa hạt, hạt có màu vàng.

Quả bắc ngũ vị xếp thành bông thưa, còn quả của Nam ngũ vị xếp thành đầu hình cầu. Đây là đặc điểm giúp người dân phân biệt được 2 loại ngũ vị khác nhau.

Phân bố ngũ vị tử

Cây ngũ vị chủ yếu mọc dại ở Phương Bắc. Ngoài ra, cây còn được trồng để phục vụ nhiều mục đích khác nhau như thương mại. Tại nước ta, chưa thấy cây mọc tự nhiên. Phần lớn quả ngũ vị tử trong các bài thuốc Đông y đều được nhập khẩu nguyên liệu từ Trung Quốc.

Thu hái, sơ chế

Ngũ vị tử được sơ chế dưới dạng khô

Ngũ vị tử được thu hái khi quả vào mùa chín, thường là mùa thu. Sau khi hái về, người ta loại bỏ tạp chất, giữa quả nguyên rồi đem phơi khô hoặc sấy khô.

Dược liệu được bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm mốc, mối mọt.

Thành phần hóa học của ngũ vị tử

Theo nghiên cứu, trong ngũ vị tử chứa nhiều chất béo, acid hữu cơ, tinh dầu, đường, vitamin C.

Vị thuốc ngũ vị tử

Tính vị và quy kinh

  • Vị chua, tính ấm
  • Quy vào 2 kinh: Thận, Phế

Tác dụng dược lý theo y học cổ truyền của ngũ vị tử

  • Tác dụng an thần, thu liễm phế khí, sáp trường, bổ thận, sinh tân chỉ khát,…
  • Công dụng chữa di tinh, ra mồ hôi trộm, thường xuyên khát nước, miệng khô, suy nhược, hen suyễn, mất nước,…
  • Tác dụng dược lý theo y học hiện đại
  • Ngũ vị tử có tác dụng điều trị nhiễm trùng gan
  • Tác dụng tăng nhãn trường, nhãn lực, tăng độ nhận biết xúc giác.
  • Tăng khả năng dự trữ glucose và glycogen ở gan, làm tăng acid lactic trong cơ thể.
  • Quả ngũ vị tử có tác dụng tăng cường hoạt động của phosphate, tăng hấp thu P32 ở vết vị trường
  • Tác dụng kích thích một số phần ở hệ thần kinh trung ương, kích thích hoạt động hô hấp.
  • Tác dụng điều trị suy nhược, giảm triệu chứng chóng mặt, đau đầu, hồi hộp, rối loạn giấc ngủ.

Liều dùng, cách dùng ngũ vị tử

Ngũ vị tử dùng dạng thuốc bột, sắc, viên hoàn.

Liều dùng thông thường: 2 – 4g/ngày. Có thể dùng đến 12g/ngày. Tuy nhiên tránh dùng liều cao nếu dùng lâu dài.

Ngũ vị tử được sắc thuốc sử dụng

Một số bài thuốc từ ngũ vị tử

Chữa suy nhược thần kinh, đánh trống ngực, mệt mỏi, tim đập mạn, mất ngủ 

Chuẩn bị: Câu kỷ tử 30g, rượu 500ml, nhân sâm 10g với ngũ vị tử 30g. Đem các vị ngâm với rượu trong khoảng 7 ngày. Mỗi ngày uống 1 ly nhỏ (khoảng 20ml) trước khi đi ngủ. 

Chữa di tinh, mộng tinh ở nam giới 

Chuẩn bị: Hồ đào nhân 250g và ngũ vị tử 100g. Đem dược liệu ngũ vị tử ngâm trong nửa ngày cho mềm. Sau đó tách bỏ hạt, đem thịt sao với hồ đào nhân. Để nguội bớt và tán thành bột. Mỗi lần dùng 9g thuốc bột uống vùng hồ nước cơm hoặc nước sôi để nguội. 

Chữa vã mồ hôi, kích ứng, khát nước, nhịp tim loạn, hồi hộp, thở gấp 

Chuẩn bị: Ngũ vị tử 10g với 1 quả tim lợn. Đem tim lợn rửa sạch, sau đó cho ngũ vị tử vào bên trong tim, đem buộc chặt lại và hầm cho nhừ. 

Ngũ vị tử là một loại dược liệu có nhiều công dụng chữa bệnh

Chữa chứng tân dịch không đủ, người luôn khát và khô miệng 

Chuẩn bị: Ngũ vị tử 6g, mạch đông và đảng sâm mỗi thứ 12g. Sắc uống, mỗi ngày dùng 1 thang cho đến khi bệnh cải thiện. 

Chữa thận dương hư gây yếu sinh lý 

Chuẩn bị: Ngũ vị tử 8g, phụ tử, long cốt và tang phiêu tiêu mỗi thứ 12g. Đem các vị sắc lấy nước uống, mỗi ngày dùng 1 thang. 

Chữa suy nhược khiến mồ hôi ra nhiều 

Chuẩn bị: Bạch truật, mẫu lệ, ngũ vị tử, nhân sâm, ma hoàng căn mỗi thứ 63g, bán hạ khúc và bán tử nhân mỗi thứ 125g và 30 quả đại táo. Để đại táo riêng, các vị thuốc còn lại trộn đều và nghiền thành bột. Sau đó dùng đại táo nấu nhừ, bỏ hạt và nghiền nát. Đem bột thuốc nhào với thịt đại táo, làm thành viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống khoảng 20 viên, dùng 2 lần/ ngày. 

Chữa viêm gan mạn tính 

Chuẩn bị: Ngũ vị tử sao vàng. Đem dược liệu tán bột mịn, mỗi lần dùng khoảng 3g uống cùng nước sôi để nguội/ nước cơm. Ngày dùng 3 lần, mỗi đợt kéo dài 30 ngày. 

Chữa thận hư gây đau thắt lưng, cứng xương sống và nước tiểu trắng đục 

Chuẩn bị: Ngũ vị tử 100g. Đem dược liệu sấy khô, sau đó tán nhỏ và vo thành viên (viên to bằng hạt đậu xanh). Mỗi lần sử dụng 30 viên uống cùng với giấm. 

Bài thuốc chữa người già bị khí suyễn 

Chuẩn bị: Mạch môn 16g, sa sâm bắc 12g, ngưu tất 16g với ngũ vị tử 5g. Đem sắc uống, ngày dùng 1 thang. 

Chữa ho suyễn 

Chuẩn bị: Phèn phi và ngũ vị tử bằng lượng nhau. Đem các vị tán bột, mỗi lần dùng 12g chấm với phổi lợn.

Một số lưu ý khi sử dụng ngũ vị tử

  • Không nên dùng cho người  nhiệt thịnh, mới phát ban, ho trong giai đoạn đầu.
  • Không dùng cho bệnh nhân bên ngoài có biểu tà, bên trong thực nhiệt.
  • Không dùng cho người viêm khí phế quản mới phát sốt, ho.
  • Tránh dùng cho phụ nữ mang thai do ngũ vị tử có tác dụng tăng khả năng co bóp tử cung.
  • Thảo dược có tác dụng tăng tiết dịch vị dạ dày, do đó có thể làm nghiêm trọng các triệu chứng viêm loét dạ dày tá tràng.
  • Thảo dược có khả năng tương tác với một số thuốc như: thuốc chống đông máu warfarin, Tacrolimus, thuốc chuyển hóa qua gan,…
  • Một số tác dụng phụ như: đau dạ dày, phát ban, ợ nóng…

Ngũ vị tử được biết đến là dược liệu quý, được nhập khẩu chính từ Trung Quốc. Dược liệu có khả năng hỗ trợ nhiều bệnh lý trong cơ thể, tuy nhiên không nên áp dụng tùy tiện. Những bài thuốc của Vườn Dược Liệu chỉ mang tính chất tham khảo, người bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ, chuyên gia trước khi sử dụng để được hướng dẫn về liều lượng và cách dùng tốt nhất.

Xem thêm:

Cách giảm cân bằng trà xanh hiệu quả

This entry was posted in . Bookmark the permalink.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *