Bí đao

Bí đao không chỉ được biết đến là món ăn dân dã của người Việt Nam mà còn là dược liệu quý có tác dụng thanh nhiệt, giải độc. Với vị ngọt, thanh mát, không độc và có nhiều lợi ích đối với sức khỏe, bí đao ngày càng được ưa chuộng sử dụng trong đông y. Cùng Vườn Dược liệu tìm hiểu về đặc tính, công dụng và một số bài thuốc về bí đao.

Đặc điểm thực vật

Đôi nét về bí đao

Đôi nét về bí đao

Tên gọi: Bí đao

Tên gọi khác: bí xanh, bí phấn, bí dài, bí chanh, bí đá, bí gối, bù rợ, đông qua.

Tên tiếng Anh: waky pumkin.

Tên khoa học: Benincasa hispida (Thumb. Ex Murr.) Cogn. In DC.

Họ: Bầu bí (Cucurbitaceae)

Bí đao là cây thân thảo, dạng thân leo, nhiều lông và thân dài tới 5m. Lá bí đao xòe, hình bầu, có lông rậm, đường kính từ 10-25cm. Phiến lá bí đao xẻ chân thùy.

Hoa bí đao mọc đơn trên cuống, màu vàng, bầu hình trụ hay hình trứng. Cây thường ra hòa vào tháng 6-7, đậu quả vào tháng 7-10 hàng năm. Qủa bí đao thon dài, kích thước khoảng 25-40cm. Khi non, quả có màu da xanh nhạt, lông cứng. Khi bí đao già có màu xanh đậm hoặc lục mốc, ít lông, có lớp phấn như sáp bám bên ngoài.

Bí đao thích hợp tăng trưởng trong thời tiết nắng nóng. Tuy nhiên, trái bí đao lại ưa mát, do đó có thể để qua mùa đông mà không hỏng. Bí đao thường được người dân trồng trên giàn bằng tre, nứa, hay bò trên mặt đất như dưa.

Phân bố của bí đao

Bí đao là loài bản địa ở vùng Đông Nam Á nhưng hiện nay, nó được trồng phổ biến khắp từ Nam Á sang Đông Á. Ở nước ta, bí đao cũng được trồng ở khắp nơi làm thực phẩm.

Cây bí đao có mấy loại?

Bí đao đá và bí đao phấn

Cây bí đao có hai loại là bí đao đá và bí đao phấn. Bí đao đá có quả nhỏ dài nhưng có ít ruột, vỏ dày cứng và nhẵn. Bí đao phấn có quả to nhiều ruột, vỏ có lớp phấn sáp trắng.

Bộ phận dùng

Bộ phận được sử dụng nhiều nhất của cây bí đao là quả. Người ta sử dụng bao gồm cả cùi, vỏ và hạt. Mặc dù có thể sử dụng ngọn bí đao để nấu ăn nhưng không ngon bằng ngọn mướp, ngọn bầu. Vậy nên người ta thường ít dùng ngọn bí đao.

Thu hái và bảo quản bí đao

Thu hoạch bí đao

Bí đao đậu quả sau 2 tháng thì có thể thu hoạch. Không nên thu hoạch khi quả đã già, xuất hiện phân trắng. Nên cắt vào buổi sáng, để cuống, xếp cẩn thận vào nơi khô ráo, thoáng mát.

Về công đoạn bảo quản bí đao, bí đao có cường độ hô hấp là khoảng 10-20 mg CO2/kg, vì vậy, để ức chế và làm giảm quá trình hư hỏng thì không để quả chất đống lên nhau vì làm cho quá trình hô hấp xảy ra mạnh. Tránh để quả bị dập khi thu hoạch, vận chuyển. Bí đao nên được bảo quản ở nhiệt độ khoảng 10-12 độ C, độ ẩm không khí khoảng 85-90%. Ngoài ra, bí đao cũng có thể đem rửa sạch, thái lát, phơi khô để làm thuốc hoặc pha trà dùng lâu dài.

Thành phần hóa học

Theo nghiên cứu, trong bí đao tươi có chứa nhiều chất dinh dưỡng và hàm lượng các thành phần hóa học khác nhau, cụ thể:

Nước: 67,9%

Protid: 0,1%

Lipid: 0,1%

Cellulose: 0,7%

Dẫn xuất không protein: 30,5%

Khoáng toàn phần: 0,1%.

Cứ mỗi 100g bí đao chứa calcium 26mg, phosphor 23mg, sắt 0,3mg. Bí đao cũng chứa nhiều loại vitamin như vitamin carotene 0,01 mg, vitamin B1 0,01 mg, vitamin B2 0,02 mg, vitamin PP 0,03 mg và vitamin C 16mg; các chất khác như β-sitosterol, β-sitosterol acetate, lupeol và lupeol acetat. Hạt bí đao chứa urease. Sáp và vỏ bí đao chứa triterpenoid gọi là iso multifloral acetat.

Công dụng của bí đao với sức khỏe

Bí đao được biết đến là thảo dược đông y có vị ngọt, tính mát, giúp thanh nhiệt, giải khát, lợi tiểu, tiêu viêm, trừ phiền nhiệt, giảm mụn sưng và điều trị phù thũng.

Cải thiện thị lực

Cải thiện thị lực: Bí đao chứa hàm lượng vitamin B2 cao giúp làm giảm nguy cơ rối loạn mắt. Đồng thời các chất chống oxy hóa có trong quả bí giúp làm giảm stress oxy hóa võng mạc, giảm nguy cơ thoái hóa điểm vàng.

Bảo vệ tim mạch: Bí đao có hàm lượng kali và vitamin C cao. Kali giúp làm giãn mạch, giảm căng thẳng trên mạch máu, động mạch. Nhờ vậy, sử dụng nhiều bí đao có thể giảm nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch như đau tim, đột quỵ, mạch vành,

Cải thiện trí nhớ: Hoạt chất sắt tham gia vào quá trình sản sinh hemoglobin – chất vận chuyển oxy trong máu đến các mô, tế bào cơ thể. Để não bộ hoạt động hiệu quả, cần cung cấp đầy đủ tới 20% lượng oxy có trong máu cho não. Bí đao chứa hàm lượng sắt cao giúp cải thiện sức khỏe não bộ. Từ đó làm giảm nguy cơ suy giảm trí nhớ, mất tập trung, tiếp thu kém…

Tăng chiều cao: Nhiều nghiên cứu đã chứng minh, vitamin C thúc đẩy phát triển xương, mô liên kết, cơ bắp và mạch máu. Sử dụng bí đao ở trẻ giúp tăng trưởng chiều cao đáng kể.

Bổ sung năng lượng: Vitamin B2 có trong bí đao giúp thúc đẩy quá trình trao đổi chất của cơ thể, chuyển hóa thành năng lượng để cơ thể sử dụng.

Cải thiện sức khỏe hệ tiêu hóa: Bí đao giàu chất xơ giúp ổn định sức khỏe hệ tiêu hóa, ngăn ngừa tiêu chảy, đau dạ dày, đầy hơi.

Bí đao hỗ trợ làm đẹp da, giữ dáng

Ngoài tác dụng với sức khỏe, bí đao còn là “thần dược” lưu giữ nét đẹp xuân xanh cho chị em phụ nữ.

Các món ăn tốt cho sức khỏe từ bí đao

Bí đao hỗ trợ giảm cân: Thay thế các món ăn giàu calo bằng bí đao giúp bạn có cảm giác no lâu, giảm cân hiệu quả và bù nước cho cơ thể. Trong bí đao có hoạt chất tên là hyterin-caperin có tác dụng ngăn ngừa đường chuyển hóa thành mỡ tích trữ, do đó cơ thể sẽ tránh được béo phì.

Làm đẹp đối với phụ nữ

Bí đao làm đẹp da: Cao bí đao được sử dụng để giữ ẩm cho làn da, loại bỏ dầu bám trên da, làm bong mụn đầu đen và mụn cám, giúp se khít lỗ chân lông, giữ cho da căng mịn và sáng hồng. Nghiên cứu đã chỉ ra, trong hạt bí đao có chứa nhiều axit béo, đặc biệt là linoleic và oleic axit có tác dụng rất tốt với da. Linoleic axit là hoạt chất quan trọng tham gia vào sản sinh ceramide – thành phần chính tạo nên màng dưỡng ẩm, giúp da luôn căng bóng, mịn màng.

Một số bài thuốc đông y bí đao

Bài thuốc trị bệnh phù, đi tiểu ít do viêm thận cấp tính

Chỉ định: Dùng lợi tiểu, tiêu phù

Chuẩn bị: 500g bí đao cả vỏ và hạt, 100g đậu đỏ

Cách thực hiện: Bỏ dược liệu vào nồi, cho nước đun thành canh, uống nước canh ăn đậu, mỗi ngày dùng 2 lần.

Bài thuốc trị bệnh phù thũng do viêm thận mạn tính

Chỉ định: Dùng trị bệnh phù thũng do viêm thận mạn tính

Chuẩn bị: 30-50g râu ngô, 500g bí đao cả vỏ

Cách thực hiện: Bí đao rửa sạch thái miếng. Cho bí đao và râu ngô vào 1.5l nước đun nhỏ lửa trong vòng 30 phút, chắt lấy nước chia làm 2 lần uống nóng, uống liên tục trong 10 ngày, ngừng 3 ngày sau đó uống tiếp, nếu  có hiệu quả thì uống thời gian dài càng tốt.  

Bài thuốc trị phù thũng khi mang thai

Chỉ định: Dùng trị bệnh phù thũng khi mang thai

Chuẩn bị: 500g bí đao, 200g cá chép

Cách thực hiện: Làm sạch cá chép, cho cá chép và bí đao vào nước, đun lên ăn.

Bài thuốc trị bụng trướng

Chỉ định: Dùng trị bụng trướng

Chuẩn bị: 500g bí đao cả vỏ và hạt

Cách thực hiện: Đổ nước vào bí đao, đun chín ăn, nhớ không bỏ muối.

Bài thuốc trị bệnh phù không rõ nguyên nhân, đi đái rắt

Chỉ định: Dùng trị bệnh phù không rõ nguyên nhân, đi đái rắt

Chuẩn bị: 500g bí đao cả vỏ, hạt, 125g phục linh cả vỏ, 125g ý dĩ

Cách thực hiện: đổ nước vào dược liệu, đun trên nhỏ lửa, khi chín ăn bí, phục linh ý dĩ, uống canh, chia làm 2 lần.

Bài thuốc cho người đái tháo đường

Chỉ định: Dùng cho người bị đái tháo đường

Chuẩn bị: Bí đao 1.200g, bột hoàng liên 30g

Cách thực hiện: Bí đao đem cắt đầu, cho hoàng liên bột vào trong ruột. Đậy nắp găm chặt bằng tăm, nấu chín nhừ, để nguội ép lấy nước, uống ngày 3 lần.  

Bài thuốc trị ho gà, viêm phế quản cấp và mạn

Chuẩn bị: Hạt bí đao 15g, đường phèn vừa đủ

Cách thực hiện: Đem hạt bí đao trộn với đường phèn, giã mịn, nhào với mật ong, uống với nước đun sôi để nguội, ngày dùng 2-3 lần.

Bài thuốc làm đẹp da

Chuẩn bị: Quả bí đao, rượu 1.500g, nước 100g, mật ong 500g.

Cách thực hiện: Dùng dao gọt vỏ bí, cắt thành miếng nhỏ, cho rượu, nước vào nồi đồng hầm nhuyễn nát, lọc lấy nước cô thành cao rồi cho mật ong vào đun lại. Để nguội cho vào lọ nút kín dùng dần, buổi tối lấy xoa mặt.

Bài thuốc trị mụn

Chỉ định: Dùng điều trị tàn nhang, thâm nám trên da mặt

Chuẩn bị: hạt bí đao 350g, hạt sen 30g, bạch chỉ 15g.

Cách thực hiện: Tất cả thảo dược đem nghiền mịn. Hàng ngày uống sau bữa cơm, chiêu bằng nước đun sôi để nguội.

Bài thuốc chữa viêm tuyến tiền liệt, tiểu nhiều lần

Chỉ định: Dùng cho người bị viêm tuyến tiền liệt, tiểu nhiều lần (nếu người bệnh dị ứng với đậu tằm thì không dùng bài thuốc này).

Chuẩn bị: vỏ bí đao 50g, đậu tằm 60g, nước 3 bát.

Cách thực hiện: Cho tất cả dược liệu trên vào nồi cùng với 3 bát nước, sắc đến khi còn 1 bát, bỏ bã ra dùng uống

Lưu ý khi sử dụng bí đao

Khi sử dụng bí đao, cần lưu ý:

– Hạn chế việc ăn sống hoặc uống nước ép bí đao sống

– Người tính hàn hay bị bệnh dạ dày thì không nên dùng bí đao.

– Phụ nữ đang mang thai không nên sử dụng nhiều bí đao. 

– Không sử dụng bí đao cùng giấm làm triệt tiêu các dưỡng chất trong bí đao. 

– Không ăn bí đao cùng đậu đỏ làm tăng đột ngột lượng nước tiểu, có thể gây mất nước.

– Người bị bệnh huyết áp thấp không nên giảm cân bằng cách sử dụng bí đao, vì bí đao chứa rất ít calo dễ khiến huyết áp hạ nhanh, gây ra đột quỵ. 

– Những người tỳ vị hư hàn, hay bị chướng bụng, tiêu chảy cũng không nên sử dụng bí đao thường xuyên.

Xem thêm:

Điều trị viêm dạ dày cho trẻ em không khó – Chỉ cần áp dụng các phương pháp dân gian dưới đây

This entry was posted in . Bookmark the permalink.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *